Cùng một đêm, những câu chuyện khác nhau: Scripts Under the Stars ở Calgary

Ghi chú biên tập: Pockitle đã cung cấp phụ đề trực tiếp cho một số phần của sự kiện Scripts Under the Stars. Bài viết này ghi lại và nhìn lại sự kiện công khai đó. Các trích dẫn được lấy từ những phát biểu tại sự kiện, và việc một diễn giả hay người tham dự xuất hiện trong bài không nên được hiểu là họ ủng hộ Pockitle hoặc SurtitleLive.

Trước khi đêm đầu tiên bắt đầu, mây vẫn chưa tan hẳn.

Cuối tháng Chín, Calgary đã lạnh khi trời tối. Music Pavilion mở bốn phía, những chiếc ghế gấp được đặt trên sàn gỗ. Mọi người mặc áo khoác và ngồi cách người nói chỉ vài bước. Bên ngoài vẫn thấy ánh đèn thành phố. Bow River ở ngay gần đó.

Thoạt đầu, thời tiết không có vẻ thuận lợi để ngắm trời. Nhưng sau đó mây tách ra. Mặt trăng hiện rõ, và qua kính thiên văn người ta còn nhìn thấy cả vành đai Sao Thổ. Chiều hôm sau trời mưa, nhiệt độ hạ xuống. Đến tối, bầu trời lại gần như không còn mây.

Đêm đầu tiên đúng vào Tết Trung thu của cộng đồng người Hoa; đêm thứ hai là tối hôm sau.

Scripts Under the Stars《仰望之間》 là một phần của Calgary Culture Days, diễn ra tại Music Pavilion ở East Village, dọc RiverWalk gần Bow River. Công trình này được tạo ra như một không gian công cộng mở cho các cuộc gặp gỡ văn hóa. East Village và Rivers District nằm trong vùng đất được gọi bằng tiếng Blackfoot là Moh’kinsstis. Lịch sử của nơi này lâu đời hơn rất nhiều so với những khu căn hộ, lối đi bộ và đường chân trời đô thị đang bao quanh nó.

Buổi gặp không lớn.

Nhưng nơi chốn không hề không có quá khứ.

Cùng đi dọc theo dòng sông này

Wilfred Day Rider nói về ngôn ngữ và văn hóa Blackfoot của mình, về đất, mặt trời, mặt trăng, cây cỏ và động vật. Ông không nói về con người như một thực thể tách rời khỏi thế giới chung quanh, mà như một phần của những mối quan hệ đó. Không có mặt trời, mặt trăng và Mẹ Đất, ông nói, con người không thể sống.

Ông nói ngắn gọn:

“We are interconnected to everything.”
Chúng ta gắn kết với mọi thứ quanh mình.

Câu ấy được nói ngay bên rìa trung tâm Calgary. Đường sá, tòa nhà và ánh đèn thành phố chỉ cách vài bước. Dòng sông, cây cối và bầu trời đêm cũng ở gần như thế.

Thành phố chỉ là một lớp đến sau.

Marsha Hanson là người Cree Đồng bằng (Plains Cree) và thuộc Muskoday First Nation ở Saskatchewan. Tối hôm đó, bà chia sẻ những câu chuyện và lời dạy được truyền lại từ các bậc cao niên Cree, cùng ký ức thời thơ ấu ngồi ngắm bầu trời đêm.

Bà nhớ những lần ngồi ngoài trời, nói về chòm Orion, Đại Hùng và Tiểu Hùng, rồi nghĩ ra những câu chuyện từ những gì mình nhìn thấy. Theo bà, chuyện kể là một cách chuyển trao lời dạy.

Sau đó bà nói với những người đang ngồi trước mặt:

“Walk this river together.”
Hãy cùng đi dọc theo dòng sông này.

Bà chào đón mọi người đến với vùng đất này. Đồng thời, bà khuyến khích những người đến từ nơi khác đừng cất văn hóa của mình đi: hãy mang nó đến, để người khác nhìn thấy, và cũng bước vào những lễ hội, tập tục của nhau.

Cùng đi bên một dòng sông không có nghĩa là trở thành giống nhau.

Trong pavilion có những người đã đến đó bằng những con đường rất khác. Một số thuộc về các cộng đồng có quan hệ với vùng đất này qua nhiều thế hệ. Một số chỉ mới chuyển tới Calgary vài năm. Có người đến từ Hong Kong, có người sinh ra ở Canada. Có người đến riêng vì sự kiện; cũng có thể có người chỉ đang đi dọc bờ sông rồi dừng lại khi thấy một nhóm người tụ họp.

Họ cũng không dùng chung một ngôn ngữ.

Ngôn ngữ trong buổi tối ấy cũng không chỉ có một. Có người nói tiếng Anh, có người nói tiếng Quảng Đông. Khán giả muốn theo dõi lời nói dưới dạng văn bản có thể xem phụ đề tiếng Anh hoặc phụ đề dịch sang tiếng Hoa.

Ngôn ngữ chỉ là một khoảng cách khác phải vượt qua. Nếu một người muốn nói và một người khác muốn nghe, điều quan trọng là đừng để khoảng cách ấy kết thúc cuộc gặp quá sớm.

Trung thu cũng biết thế nào là xa cách

Với nhiều gia đình người Hoa, Trung thu gắn với việc đoàn tụ. Nhưng nói đến đoàn tụ cũng là thừa nhận một điều khác: con người có thể phải rời xa nhau.

Có người ở lại nơi mình sinh ra. Có người chuyển đến thành phố khác. Có người sống nhiều năm ở một đất nước khác và vào những ngày nhất định vẫn nghĩ về một mái nhà trước đó.

Mặt trăng không làm những khoảng cách ấy ngắn lại.

Từ lâu, nó chỉ cho con người một hình dung đơn giản: hai người ở hai nơi rất xa vẫn có thể cùng ngẩng lên và nhìn thấy một thứ.

Khi Hanson kể một câu chuyện về mặt trời và mặt trăng, người dẫn chương trình đến từ Hong Kong nhớ đến những truyện trong văn hóa Hoa nói về các nhân vật trên trời, chia ly và gặp lại. Anh nói rằng các cộng đồng khác nhau đôi khi nhận ra những âm vang gần nhau trong chuyện của nhau, dù hiếm khi có cơ hội thực sự ngồi lại cùng nhau.

Sự liên tưởng ấy rất tự nhiên.

Nhưng giống nhau không có nghĩa là như nhau.

Câu chuyện của người khác không cần phải biến thành một phiên bản của câu chuyện ta đã quen thì mới đáng nghe. Kinh nghiệm của một người nhập cư từ Hong Kong cũng không đại diện cho tất cả những ai đã rời quê nhà.

Lắng nghe không nhất thiết phải kết thúc bằng kết luận rằng “cuối cùng thì chúng ta đều giống nhau”.

Đôi khi chỉ cần biết một người khác hiểu đất, mặt trăng, gia đình hay việc rời đi theo một cách mà trước đây ta chưa biết.

Và để câu chuyện ấy vẫn thuộc về họ.

Cùng nhau không biết

Cũng trong pavilion ấy, vở kịch Quảng Đông nguyên bản 《獵戶》, với nhan đề gợi tới Orion, được trình diễn.

Bối cảnh trong kịch vốn đã rất gọn: cuối tháng Chín, ngoài trời, hai chị em ngồi nhìn bầu trời, bên cạnh là một bản đồ sao cũ, một ly nước và một chiếc đèn pin đỏ. Ở Music Pavilion gần như không cần dựng thêm gì. Đêm đã ở sẵn sau lưng diễn viên.

Đây là câu chuyện của một gia đình cụ thể. Nó không cần phải trở thành câu chuyện tượng trưng cho mọi gia đình nhập cư.

Nhưng có một câu thoại nằm rất tự nhiên trong hai đêm ấy.

Một điểm sáng di chuyển trên trời. Người em hỏi nó sẽ đi đâu. Khi còn nhỏ, người chị luôn nghĩ ra một nơi nào đó để trả lời. Nhiều năm sau, chị chỉ nói rằng mình không biết.

Rồi nói:

「而家我哋可以一齊唔知。」
“Bây giờ mình có thể cùng nhau không biết.”

Câu ấy không đưa ra một bài học lớn. Hai chị em chỉ đi tới chỗ mà họ có thể cùng chia sẻ sự chưa biết.

Trong pavilion nhỏ ấy, cảm giác này không hề xa lạ.

Ta có thể không hiểu hết một câu chuyện mang sức nặng thế nào trong một nền văn hóa mình chưa quen. Ta có thể không biết khi nào một người vừa chuyển tới Calgary bắt đầu gọi thành phố này là nhà. Ta thậm chí có thể chưa biết quan hệ của chính mình với mảnh đất dưới chân rồi sẽ trở thành điều gì.

Không biết không ngăn người ta ngồi cùng nhau.

Quy mô nhỏ của sự kiện có ý nghĩa. Trong một nhà hát vài trăm ghế, người nói nhìn về một khán phòng. Ở Music Pavilion, họ có thể nhìn thấy người đang nghe, và những người nghe cũng nhìn thấy nhau. Khi ai đó cười, người ngồi gần biết tiếng cười đến từ đâu. Khi ai đó ngừng lại, khoảng lặng ở lại trong cùng một không gian nhỏ.

Một câu chuyện không phải đi rất xa.

Ngày nay ta thường nghĩ chuyện kể là sách, phim, bản ghi hay nội dung có thể gửi đi. Trước khi có tất cả những hình thức đó, chuyện kể đơn giản hơn: một người nhớ một điều gì đó và kể; một người ở gần ở lại đủ lâu để nghe.

Không nhất thiết tất cả phải rời đi với cùng một cách hiểu.

Đôi khi chỉ cần một trải nghiệm không còn nằm lại trong một người duy nhất.

Không nhất thiết phải là một vì sao

Gần cuối 《獵戶》, một ánh sáng khác lại di chuyển trên bầu trời.

Người em nói:

「嗰粒又飛緊。」
“Cái kia lại đang chuyển động.”

Người chị nói đó không phải sao.

Người em hỏi:

「咁你又望。」
“Vậy sao chị còn nhìn?”

Người chị đáp:

「唔係星都可以望。」
“Không phải sao thì vẫn có thể nhìn.”

Hai người vẫn ngồi đó. Đèn pin đỏ tắt. Bản đồ sao vẫn còn trong tay.

Orion vẫn chưa mọc.