Macbeth’teki Kapı Çalma Sesi: Tiyatroda Neden Seslerin de Altyazısı Olmalı?

Macbeth’in 2. perde 2. sahnesinde Duncan az önce öldürülmüştür. Lady Macbeth hançerlerle çıkar. Tam bu noktada metinde son derece kısa bir sahne yönergesi vardır: Knock within. Macbeth hemen tepki verir: “Whence is that knocking?”, ardından da “How is ’t with me when every noise appalls me?” der. Sahne yönergesi bir sesi belirtir; Macbeth’in sözleri o sese verdiği tepkiyi gösterir. Aynı dramatik ana aittirler, ama yalnızca biri konuşulan diyalogdur.

Altyazıyı hazırlayan kişi açısından bunlar aynı tür bilgi değildir. Yapılması gereken, sahne yönergesini otomatik olarak altyazıya çevirmek değil; gerçek yapımı görüp dinledikten sonra şu soruyu sormaktır: Bu sesi duymayan ya da tam duyamayan bir seyircinin ne okuması gerekir?

Erişilebilirlik altyazısı tam da bu bilgiyi görünür kılmak içindir.

SurtitleLive Editor artık bunun için ayrı ve elle seçilen bir satır türü sunuyor: Erişilebilirlik altyazısı. Önemli bir işitsel olay, diyalog ya da sahne yönergesi gibi davranmaya zorlanmadan seyirciye yönelik bilgi olarak işaretlenebiliyor. Gösteri sırasında normal bir altyazı cue’su gibi ilerliyor ve köşeli parantez içinde gösteriliyor; örneğin:

[kapı çalıyor]

Editor’daki değişiklik küçük görünüyor. Aslında daha büyük bir sorunu çözüyor: Tiyatrodaki farklı bilgi türleri sistem içinde nasıl ayrıştırılmalı?

Erişilebilirlik altyazısı nedir?

Altyazı çoğu zaman konuşmanın yazıya geçirilmiş hâli olarak düşünülür. Oysa işin yalnızca bir bölümü budur.

W3C’nin Web Accessibility Initiative’i captions kavramını, konuşma ve içeriği anlamak için gerekli sözsüz işitsel bilgiler için senkronize metin olarak tanımlar. Buna ses efektleri, müzik, kahkaha, konuşanın kimliği veya sesin geldiği yer de dahil olabilir. W3C’nin captions rehberine bakın.

Tiyatroda bu ayrım daha da somutlaşır. Stagetext, tiyatro captioner’larının metin üzerinden çalıştığını ve gerektiğinde ses efektleri, karakter aksanları ve sahne dışı sesler gibi bilgileri eklediğini belirtir. Stagetext ayrıca yabancı dildeki bir oyunu çevirmek için kullanılan surtitles ile sağır ve işitme kaybı olan seyirciler için hazırlanan accessibility captions arasında ayrım yapar; ikincisi karakter adları ve sahne dışı ses bilgileri gibi ek erişilebilirlik unsurları içerebilir. Stagetext’in tiyatro captioning rehberi ve captions, subtitles ve surtitles açıklaması.

Bir sahne yönergesi ile erişilebilirlik altyazısı aynı tiyatral olaya dayanabilir, ama aynı bilgi türü değildir. Sahne yönergesi yapım ekibine ne olması gerektiğini söyler; erişilebilirlik altyazısı ise seyirciye, aksi hâlde kaçırabileceği anlamlı bir işitsel bilgiyi iletir. Metin başlangıç noktası olabilir; fakat son altyazı gerçek ses ve sahneleme ile kontrol edilmelidir.

W3C, DCMP ve Stagetext caption içeriğini ve uygulamalarını tarif eder; her yazılımın belirli bir iç etiket ya da veri modeli kullanmasını zorunlu kılmaz. “Erişilebilirlik altyazısı”, SurtitleLive’ın elle seçilen bu satır türüne verdiği ürün adıdır. Başka bir araç aynı ayrımı etiket, stil, cue sınıfı veya başka bir metadata ile kurabilir. Karakter / Sahne yönergesi / Erişilebilirlik altyazısı modelinin değeri, satırın anlamının farklı çıktı davranışlarını yönetebilmesidir. Bu bir ürün mimarisi kararıdır; evrensel bir sektör taksonomisi değildir.

Tiyatroda böyle bir bilgi kapı çalması, alarm, kırılan cam, sahne dışındaki bir kalabalık, telefon, silah sesi ya da sahnenin anlamını değiştiren bir müzik değişimi olabilir.

Soru yalnızca “Bir ses var mı?” değildir.

Asıl soru şudur:

Bu ses bilgi taşıyor mu?

Macbeth’in korktuğunu görmek ile onu korkutan sesi de almak aynı deneyim değildir. Bir yapımda bir kapının çalındığı açıkça kurulmuşsa, altyazı şöyle olabilir:

[kapı çalıyor]

Macbeth donar.

İkinci durumda, başlangıçta yalnızca ses yoluyla aktarılan dramatik neden-sonuç ilişkisinin bir bölümü korunur.

Captions, subtitles ve surtitles arasındaki daha geniş fark için tiyatro terminolojisi rehberimize bakabilirsiniz.

Ham maddenin büyük bölümü zaten metinde

Erişilebilirlik altyazısı hazırlamak, oyun yazarının ikinci bir oyun yazması gerektiği anlamına gelmez.

Tiyatro metinleri diyaloğun dışında da çok sayıda bilgi içerir. Sahne yönergeleri giriş ve çıkışları, kapı çalmalarını, telefonları, silah seslerini, müziği, kavgaları, sahne dışı sesleri, kalabalık gürültüsünü ve gösteriyi şekillendiren diğer olayları kaydedebilir.

Shakespeare’in yönergeleri çoğu zaman çok kısadır: Knock within. veya A noise within. gibi. Güncel metinler ses ve teknik olayları çok daha ayrıntılı tarif edebilir.

Yine de şu ayrım önemini korur:

Bir oyunda sahne yönergelerinin bulunması, o oyunda seyirciye hazır erişilebilirlik altyazılarının bulunduğu anlamına gelmez.

Sahne yönergeleri öncelikle yapım bilgisidir. Oyuncuların, yönetmenin, sahne yönetiminin ve tasarım ekiplerinin ne olması gerektiğini anlamasına yardımcı olur.

Erişilebilirlik altyazıları ise seyirci bilgisidir. Başka bir soruya cevap verir:

Bu anı tam duyamayan biri, takip edebilmek için neyi bilmek zorunda?

Dolayısıyla aynı tiyatral olay iki farklı metin üretebilir. Aynı kaynaktan doğabilirler, ancak farklı okurlara ve farklı amaçlara hizmet ederler.

Sahne yönergesi kaynak olabilir; son altyazı olmak zorunda değildir

Macbeth’e dönelim.

Metindeki yönerge:

Knock within.

Bu, gerçek yapımdaki sesi incelemek için bir işarettir; hazır bir altyazı değildir.

Knock within. görünür sahne dışından bir kapı çalma sesi geldiğini belirtir, fakat bu sesin belirli bir yapımda tam olarak nasıl duyulduğunu söylemez. Ses tasarımı veya sahneleme bir kapıyı açıkça kuruyorsa [kapı çalıyor] uygun olabilir. Çalma gerçekten hızlıysa [kapı hızlı hızlı çalıyor] daha doğru olabilir. Kesin olan tek şey sesin sahne dışından geldiğiyse [sahne dışından kapı çalma sesi] daha güvenli olabilir. Ayrıntılar belirsizse ifade de daha nötr kalmalıdır.

Doğru wording, sahne yönergesini olduğundan daha belirgin bir iddiaya dönüştürmekten değil, gerçek yapımı izleyip dinlemekten doğar.

Altyazı, sesin neyi simgelediğini değil, seyircinin gerçekten ne duyduğunu anlatmalıdır. Stagetext kısa, olgusal ve eserin dünyası içinde kalan ses açıklamalarını önerir. DCMP de kaynak görüntüden açık değilse sesin kaynağının belirtilmesini ve ses efektlerinin anlama ya da izleme deneyimi için gerekli olduğunda caption’lanmasını önerir. Stagetext Digital Subtitling Guidelines ve DCMP ses efektleri rehberi.

Bu nedenle [kapı çalıyor] yalnızca kapı gerçek yapımda açıkça kurulmuşsa uygundur. [Hızlı kapı çalma sesi] ritim hakkında ek bilgi verir ve yalnızca gerçekten hızlıysa kullanılmalıdır. [Sahne dışından çalma sesi] daha kesin bir konum uydurmadan sahne dışı kaynağı ifade eder. Buna karşılık [dışarıdan acil kapı çalma sesi] hem aciliyet hem de belirli bir dış konum ekler; Knock within. tek başına ikisini de kanıtlamaz. [Macbeth’in suçluluğu üzerine çöküyor] ise artık sesi tarif etmez; oyunu yorumlar.

Sahne yönergesi şu soruya cevap verir:

Metin ne olmasını istiyor?

Erişilebilirlik altyazısı ise:

Seyirci neyi anlamalı?

Bu yüzden her sahne yönergesini olduğu gibi seyirci ekranına aktarmak nadiren iyi bir erişilebilirlik stratejisidir. Birçoğunun seyirciye gösterilmesine hiç gerek yoktur; bazıları ise caption editörünün gerçek yapımda incelemesi gereken bir sese işaret eder.

Hamlet aynı ayrımı gösterir

Hamlet’in 4. perde 5. sahnesinde Claudius ve Gertrude, Polonius’un ölümü ve Laertes’in dönüşünün yarattığı siyasi tehlikeyi konuşurken metinde “A noise within.” yönergesi belirir. Gertrude gürültünün ne olduğunu sorar. Bir haberci koşarak gelir ve Laertes ile kalabalığın içeri zorla girdiğini söyler. Kalabalık kapılara yaklaştıkça gürültü yeniden duyulur. MIT Shakespeare’da Hamlet, 4. perde 5. sahne.

İşiten seyirci açıklama gelmeden önce tehdidi algılayabilir: önce kargaşa, sonra karakterlerin tepkisi, en son açıklama.

Bir yapım sesi uzaktaki bir huzursuzluktan kapılara yaklaşan kalabalığa doğru büyütüyorsa, uygun altyazılar şöyle olabilir:

[kalabalık gürültüsü]

ve daha sonra:

[kalabalık yaklaşıyor]

Bunların hiçbiri “A noise within.” ifadesinin birebir çevirisi olmak zorunda değildir. Altyazı, o yapımda seyircinin gerçekten deneyimlediği anlamlı sesi tarif etmelidir.

Bu ayrım SurtitleLive’da neden daha önce zordu?

Bu güncellemeden önce Editor’da Erişilebilirlik altyazısı için ayrı bir satır türü yoktu.

Seyirciye yönelik bir ses olayı eklemek isteyen yapımın pratikte iki kusurlu seçeneği vardı.

İlki onu diyalog gibi ele almaktı. Böylece satır seyirciye kesinlikle ulaşırdı, fakat veri modeli yanlış olurdu: Kimse [kapı çalıyor] dememiştir. Büyük bir metinde ses bilgisi replik ve çevirilerin arasına karışabilirdi.

İkinci seçenek onu sahne yönergesi olarak işaretlemekti. Bu kaynak metne daha sadık görünse de başka bir sorun doğuruyordu: operatör arayüzündeki Sahne yönergelerini atla (Skip Stage Directions), normal Önceki/Sonraki gezinmesinde bu satırları atlar.

Bir erişilebilirlik altyazısı sahne yönergesi olarak sınıflandırılmışsa o da birlikte atlanabilirdi.

Operatör için bu yalnızca bir cue’nun geçilmesidir. Altyazıya ihtiyaç duyan seyirci için ise sonraki repliği veya hareketi açıklayan bilgi olabilir.

Üç bilgi türü artık ayrı kalabilir

SurtitleLive Editor artık bunları açıkça ayırır:

Satır türü	Neyi temsil eder?	Seyirciye yönelik mi?	Normal Önceki/Sonraki gezinmesi
Karakter	Konuşulan diyalog	Evet	Cue dizisinde kalır
Sahne yönergesi	Metin ve yapım talimatları	Genellikle hayır	Atlanır
Erişilebilirlik altyazısı	Seyirci için önemli sözsüz işitsel bilgi	Evet	Cue dizisinde kalır

Bir Macbeth anı şöyle yapılandırılabilir:

Sahne yönergesi

Lady Macbeth hançerlerle çıkar.

Erişilebilirlik altyazısı

kapı çalıyor

Karakter — Macbeth

Whence is that knocking?

Üç satır aynı dramatik ana aittir, fakat farklı bilgi türleridir. Lady Macbeth’in çıkışı yapım yönergesidir. Çalma sesi, yapım incelendikten sonra seyirciye yönelik bir altyazıya ihtiyaç duyabilecek işitsel olaydır. Macbeth’in sözleri diyalogdur.

Bu üç satır türü SurtitleLive’ın ürün veri modelidir; captioning standartlarının zorunlu tuttuğu bir taksonomi değildir. Pratik değeri şudur: anlam davranışı yönetebilir. Operatör normal gezinmede sahne yönergelerini atlarken Erişilebilirlik altyazısını atlamaz. Başka yazılımlar aynı ayrımı farklı yollarla kurabilir.

Ayrı Karakter adlarını gizle (Hide Character Names) seçeneği yalnızca karakter adlarının gösterilip gösterilmediğini kontrol eder; Erişilebilirlik altyazısının cue dizisinde kalıp kalmayacağını belirlemez.

Editor kaydı, örnek yapım için belirli bir ses açıklaması içerir. Ayrı satır türünü gösterir; Knock within. için her yapımda kullanılacak bir altyazı önerisi değildir.

Sahne yönergelerini atlayın, erişilebilirlik altyazılarını değil

Yeni satır türünün en önemli pratik sonucu budur.

Erişilebilirlik altyazıları seyirci cue’larıdır, yalnızca yapım içi yönergeler değildir. Normal Önceki/Sonraki gezinmesinde Sahne yönergelerini atla, sahne yönergelerini geçer; Erişilebilirlik altyazıları ise cue dizisinde kalır ve seyirciye gönderilebilir.

Belirli bir cue’ya doğrudan atlamak farklı bir operatör eylemidir ve bu normal gezinme kuralıyla karıştırılmamalıdır.

Bu ayrım, sağır ve işitme kaybı olan seyirciler için hazırlanmış ses bilgisini yanlışlıkla atlamadan yapım yönergelerinin geçilmesini sağlar.

Köşeli parantez sunumdur, saklanan içerik değildir

Erişilebilirlik altyazıları köşeli parantez içinde gösterilir:

[kapı çalıyor]

[uzakta gök gürültüsü]

[müzik aniden kesilir]

Köşeli parantez, ses bilgisinde yaygın bir captioning geleneğidir; evrensel bir yazılım şartı değildir. DCMP Captioning Key, içeriği anlamak veya deneyimlemek için gerekli ses efektlerinin köşeli parantez içinde açıklanmasını önerir. DCMP rehberi.

SurtitleLive artık bu sunumu tutarlı biçimde yönetir. Editor yalnızca kapı çalıyor metnini saklayabilir; simülasyon, projeksiyon ve seyirci görünümünde tek bir köşeli parantez çifti eklenir.

Metin zaten parantez içeriyorsa SurtitleLive ikinci bir çift eklemez.

Böylece içerik ile görsel sunum kuralı ayrı kalır.

Her sahne yönergesi erişilebilirlik altyazısı olmamalı

Yeni satır türü, bütün sahne yönergelerini ekrana taşıma çağrısı değildir.

Metin Macbeth’in bir masaya yürüdüğünü söylüyor ve bu hareket açıkça görülüyorsa [Macbeth masaya yürür] yazmak genellikle ses captioning’i değildir. Bu, görsel bilgiyi betimleme gibi başka bir erişilebilirlik uygulamasına yaklaşır.

Müzik de benzer bir editoryal karar gerektirir. “Yumuşak müzik sürer” yalnızca atmosfer olabilir. Ama müziğin başlaması veya aniden kesilmesi sahnenin anlamını değiştiriyorsa bu bilgi önemli olabilir.

Daha iyi soru şudur:

Seyirci bu sesi duymazsa, anı anlamak için gerekli bilgiyi kaybeder mi?

Bu, yerleşik captioning uygulamalarıyla uyumludur. DCMP her duyulabilir olayı yazıya dökmek yerine, anlama veya deneyimleme için gerekli ses efektlerinin caption’lanmasını önerir. DCMP rehberi.

SurtitleLive editoryal kararı yapımın yerine vermez

“Erişilebilirlik altyazısı” manuel bir Editor satır türüdür.

SurtitleLive Knock within. ifadesini görüp bunun otomatik olarak altyazıya dönüşmesi gerektiğine karar vermez. Bu bilinçli bir tercihtir. Sahne yönergesi, gerçek yapım sesini incelemek için bir işarettir; önceden belirlenmiş bir altyazı üretme komutu değildir.

Aynı yönerge farklı yapımlarda çok farklı biçimlerde gerçekleşebilir. “A noise within” birkaç kişinin sahne arkasında tartışması, kapıları zorlayan bir kalabalık veya bambaşka bir ses olabilir. Müzik bir yapımda yalnızca atmosferken başka bir yapımda önemli bir anlatı işareti olabilir.

Yazılım, yönetmenin ve ses tasarımcısının sonunda ne yarattığını bilmez.

Yapım ekibi bilir.

SurtitleLive’ın görevi, ekip erişilebilirlik kararını verdikten sonra onu kaydedebileceği doğru yeri sağlamaktır.

Bir satır artık açıkça şunu söyleyebilir:

Bu bir sahne yönergesidir.

ya da:

Bu, seyircinin alması gereken işitsel bilgidir.

İkisi artık aynı kategoriye zorlanmaz.

Küçük bir satır türü daha büyük bir kavramsal sorunu çözüyor

Tiyatro metinleri her zaman diyalog, hareket, ses ve yapım bilgisi içerdi. Fakat bir sahne yönergesi yazmak, aynı anda sağır veya işitme kaybı olan bir seyircinin o sesin taşıdığı bilgiye nasıl erişeceğini düşünmek anlamına gelmez.

Erişilebilirlik altyazısı bu seyirci perspektifini ekler.

Yapım yeniden sorar:

Hangi sesler yalnızca atmosfer?

Hangileri hikâyeyi ilerletiyor?

Hangileri bir karakterin tepkisini açıklıyor?

Bilgi yalnızca duyulabilir olduğunda hangi anlar anlam kaybediyor?

Macbeth’teki kapı çalma yüzyıllardır metinde. Eksik olan sahne yönergesi değildi.

Erişilebilirlik çalışması:

Knock within.

ifadesini tek bir sabit altyazıya doğrudan çevirmek değildir. Bir editoryal adım ekler: yapımı incelemek ve ses seyircinin ihtiyaç duyduğu bilgiyi taşıyorsa doğru bir açıklama yazmak. Yapıma göre [kapı çalıyor], [hızlı kapı çalma sesi] veya [sahne dışından çalma sesi] uygun olabilir. Metin, yalnızca sahne yönergesinden çıkarım yapmak yerine gerçek yapıma dayanmalıdır.

SurtitleLive Editor artık bu kararı saklamak için ayrı bir yere sahip.

---

Erişilebilirlik altyazılarının ham maddesinin büyük bölümü zaten oyun metinlerinde bulunuyor.

Yeni özellik Knock within. ifadesini yeniden icat etmiyor.

Yapıma başka bir soruya cevap verebileceği açık bir yer sağlıyor:

O kapı çalma sesini duymayan seyirciye ne göstermeliyiz?

Kaynaklar

• W3C: Captions
• Stagetext: Theatre Captioning
• Stagetext: Captions, subtitles and surtitles
• Stagetext: Digital Subtitling Guidelines
• MIT Shakespeare: Hamlet, Act 4, Scene 5
• DCMP: Sound Effects and Music